ĐÀO NƯƠNG CA - NGUYỄN VĂN NGỌC

Là một trong những tác phẩm quan trọng viết về đề tài Ca trù của Việt Nam, theo nhan đề sách tác giả chỉ tập trung vào 2 lối Hát nói và Hát mữu của Ca trù. Lý giải cách đặt tên sách là ĐÀO NƯƠNG CA theo bài TỰA ở đầu sách đã cho biết: “Nhan đề sách chúng tôi đề Đào Nương Ca là lấy nghĩa hát ả đầu; đào nương tức là ả đào hay ả đầu vậy”. Được tác giả chú thích là từ sách Vũ Trung tùy bút 雨中隨筆 của Phạm Đình Hổ 范廷琥 (1768-1839).

Bố cục sách gồm các phần:

Phần Đầu:

- TỰA: Nêu khái quát nội dung và cách biên soạn tập sách này.

- VĂN CHƯƠNG HÁT NÓI: Trình bày phần khảo cứu của tác giả về nghệ thuật và nội dung mang tính văn chương của Hát nói.

- PHÉP LÀM HÁT NÓI VÀ HÁT MỮU: Các phương pháp để sáng tác theo hai thể Hát nói và Hát mữu đúng luật.

Phần Nội dung, được chia làm 4 mục trong mỗi mục lớn có khi chia thêm các mục nhỏ tổng cộng 111 bài:

- NHỮNG BÀI ĐỦ KHỔ (55 bài).

+ KHÔNG MỮU: Chia theo các thể loại Lập công (06 bài); Đợi thời (05 bài); Ngán đời (10 bài); Ăn chơi (12 bài); Tự tình (10 bài); Tả cảnh (04 bài); Đùa cười (04 bài); Dạy người (03 bài).

- BÀI THIẾU KHỔ (01 bài).

- NHỮNG BÀI ĐỦ KHỔ CÓ MỮU (14 bài).

+ MỮU ĐẦU: Lập công (01 bài); Tự tình (01 bài); Tả cảnh (02 bài); Đùa cười (01 bài).

+ MỮU HẬU: Đợi thời (01 bài); Ngán đời (02 bài); Ăn chơi (02 bài); Tả cảnh (03 bài); Đùa cười (01 bài).

- NHỮNG BÀI DÔI KHỔ (32 bài).

+ KHÔNG MỮU: Lập công (02 bài); Đợi thời (05 bài); Ngán đời (05 bài); Ăn chơi (10 bài); Tự tình (04 bài); Tả cảnh (03 bài); Đùa cười (02 bài); Dạy người (01 bài).

- NHỮNG BÀI DÔI KHỔ CÓ MỮU (09 bài).

+ MỮU ĐẦU: Tự tình (01 bài); Đùa cười (01 bài); Dạy người (02 bài).

+ MỮU HẬU: Lập công (01 bài); Đợi thời (01 bài); Ăn chơi (02 bài).

+ MỮU ĐẦU VÀ MỮU HẬU: Lập công (01 bài).

Phần Cuối: Phụ lục một bài hát đối đáp giữa nam và nữ theo kiểu trống quân tân thời

Theo phần giới thiệu của sách thì bộ ĐÀO NƯƠNG CA này vẫn còn tập kế tiếp, nhưng không rõ lý do gì mà cho đến thời điểm hiện tại vẫn chưa nhìn thấy các tập tiếp theo được xuất bản, nhưng bản thân tập sách này cũng là một kho tàng quý giá giúp cho các thế hệ người đọc, người nghiên cứu sau này tham khảo và tra cứu. Trong quyển sách này, tác giả đã tuyển chọn các bài Ca trù của các tác gia danh tiếng như Nguyễn Công Trứ 阮公著, Cao Bá Quát 高伯适, Nguyễn Quý Tân 阮貴新, Dương Khuê 楊珪 (hay Dương Vân Trì 楊雲池), Nguyễn Quý Đức 阮貴德, Nguyễn Khuyến 阮勸, Trần Tế Xương 陳濟昌, Nguyễn Đức Nhu 阮德濡, Ngô Thế Vinh 吳世榮 v.v. (ở những tác gia còn nghi vấn cụ Ôn Như đã ghi dấu [?] ở kế bên tên), bên cạnh đó là số lượng lớn các bài không rõ tác giả được ghi là Vô danh. Ở mỗi bài Hát nói có thứ tự lần lượt gồm phần Nguyên văn (những bài nào có phần phiên âm bằng chữ Hán thì có kèm theo cả phần Hán văn), tên của từng tác phẩm được đặt theo dòng đầu tiên của bài (nếu ngắn) hoặc trích vài chữ của dòng đầu (nếu dài) để đặt tên, tiếp đến là phần liệt kê những dị bản (nếu có) bắt đầu bằng: Có bản chép. Sau đó là phần Chữ và câu, giải thích từng chữ thuộc từng câu trong bài. Đến phần Ý và văn thì giải thích rõ ý nghĩa và nội dung của bài.

Quyển sách này được người đương thời và cho đến tận ngày nay tán dương nhiệt liệt. Đây là một trong những quyển sách biên khảo về thể loại Ca trù đầu tiên được thực hiện theo phương pháp rất khoa học. Ở những dòng kết bài Tựa, cụ Ôn Như Nguyễn Văn Ngọc đã thể hiện sự khiêm tốn và tinh thần cầu thị, một trong những đức tính đáng quý của một người Học giả chân chánh.

“(…) Chúng tôi tự biết trong quyển sách hoặc còn có chỗ sai nhầm chưa lấy gì làm toàn-bị. Chúng tôi dám mong sau này các nhà sành văn, sành hát, đính-chính hay bổ-cứu lại cho, thì chúng tôi xin ngỏ nhời kính tạ trước.

Chúng tôi không rõ quyển sách có bổ ích chút gì cho chính nghề hát chăng. Chúng tôi chỉn mong giúp được những nhà muốn khảo-cứu riêng về lối văn Ca-trù được phần nào, là chúng tôi lấy làm may phần ấy (…)”.

Quyển sách này được Vĩnh-Hưng-Long Thư quán ngụ tại số 49-51, phố Hàng Đường, Hà Nội xuất bản, nằm trong tùng thư Việt Văn Thư Xã vào năm 1932