Ông sinh ra tại quê, làng Thổ Khối, huyện Gia Lâm, phủ Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Ông xuất thân trong một gia đình có truyền thống nho học và khoa bảng.
Thuở nhỏ, ông học Tiểu học ở trường làng. Sự liên lạc mật thiết giữa tuổi trẻ và đồng quê đã ảnh hưởng sâu đậm đến những tác phẩm đầy đặc tính dân tộc sau này. Sau khi thi đậu vào trường Trung học Albert Sarraut, ông lên Hà Nội học.
Năm 1927 ông sang du học ở Pháp, Bỉ và Thụy Sĩ.
Năm 1928-1929, ông đậu bằng Tú tài I và II (cả hai ban Triết học và Toán) tại Marseilles, miền Nam nước Pháp. Sau đó, ý thức rằng sức mạnh các cường quốc dựa trên khoa học và kỹ nghệ nên ông theo học trường Quốc gia Công Mỹ nghệ (École nationale des Arts) thuộc Đại học Lille ở Roubais, miền Bắc nước Pháp. Ông tốt nghiệp Kỹ sư Hóa học và trở về nước năm 1934. Trong thời gian ở Pháp, ông cũng tới dự một số lớp về Triết học Đông phương tại Đại học Sorbonne (Paris).
Năm 1949, ông được mời diễn giảng về Triết học Đông phương tại Đại học Văn khoa Việt Nam, mới thành lập ở Hà Nội. Tới năm 1953, khi vị Khoa trưởng Ngô Thúc Địch tạ thế, ông được bổ nhiệm làm Giáo sư, Khoa trưởng Đại học Văn khoa, đồng thời được bầu làm Phó Chủ tịch Văn hóa Hiệp hội. Ông cũng được ủy nhiệm làm Chủ bút của tập san Văn Hóa Tùng Biên, cơ quan văn hóa của Hiệp hội này.
Năm 1954, đất nước bị chia đôi, Giáo sư Nguyễn Đăng Thục theo Đại học Văn khoa di cư vào Nam. Đã tới tuổi 46, vượt qua mức “tứ thập nhi bất hoặc,” ông hăng hái dấn thân vào một giai đoạn hoạt động giáo dục và văn hóa rất tích cực.
Hoạt động giáo dục & văn hóa tại miền Nam, 1954-1975
1954-55:
-Tiếp tục giảng dạy Triết học Đông phương tại Đại học Văn khoa Sàigòn;
-Chủ sự Nha Văn hóa;
-Chủ nhiệm kiêm Chủ bút Văn nghệ Tập san.
1956:
-Đại diện Việt Nam Cộng Hòa, tham dự hội nghị các nhà văn tự do Á châu tại New Delhi, thuyết trình về “Nghệ thuật của chùa Một Cột.”
1957:
-Qua Paris tiếp xúc với phong trào “Văn hóa Tự do.”
1958:
-Sáng lập và làm Chủ tịch “Hội Việt Nam Nghiên Cứu, Liên Lạc Văn Hóa Á Châu,” đồng thời làm Chủ nhiệm kiêm Chủ bút tập san Văn Hóa Á Châu.
-Dạy thêm tại Đại học Sư phạm Sàigòn.
1959:
-Tham dự hội nghị các triết gia Đông Tây lần thứ ba tại Đại học Hawaii (Hoa Kỳ), thuyết trình về đề tài “Triết lý nhân bản Trần Thái Tông.”
-Tham dự hội nghị kỷ niệm Ngũ thập chu niên Hội Nghiên cứu Miến điện, thuyết trình về đề tài “Tổng hợp Văn hóa Việt Nam.”
Từ 1961 đến 1964:
-Khoa trưởng Đại học Văn khoa Sàigòn, kiêm Trưởng ban Triết học Đông phương;
-Trưởng Tiểu ban Văn hóa của UNESCO Việt Nam.
1963:
-Góp công xây dựng và dạy Triết học Đông phương cho trường Cao đẳng Phật học tại chùa Pháp Hội, Sàigòn. Trường này là tiền thân của Viện Đại học Vạn Hạnh.
Trong những năm 1964-65, Gs. Nguyễn Đăng Thục bị một số trí thức thiên tả tiếp xúc. Họ vận động, đề nghị ông ký chung với họ một bản kiến nghị, yêu cầu chính phủ VNCH điều đình với phe “Mặt Trận Giải Phóng Miền Nam” (do Hà Nội dựng ra) để “chấm dứt chiến tranh.” Trước thảm họa cuộc chiến đang diễn ra khốc liệt, ông nhận lời. Do hành động này, ông bị nhà cầm quyền bắt ngưng việc giảng dạy tại Đại học Văn khoa Sàigòn nhưng do uy tín sẵn có, bản thân ông không gặp trở ngại, khó khăn nào.
Từ 1965 trở đi, ông nghiên cứu Quốc học tại Viện Khảo cổ Việt Nam.
Từ 1968: Được mời dạy Triết học Đông phương tại Đại học Huế.
1969: Tham dự hội nghị Văn hóa Xã hội ASPAC (Asian Pacific Studies) tại Seoul (Hán thành), Nam Hàn, thuyết trình về đề tài “Thế quân bình văn hóa Việt Nam.”
1970-75:
--Được mời làm Khoa trưởng, Phân khoa Văn học và Khoa học Nhân văn tại Viện Đại học Vạn Hạnh.
--Được mời dạy thêm tại các Đại học Đà Lạt, Cần Thơ.
Giáo sư Nguyễn Đăng Thục viết nhiều về văn hóa Á châu, triết học Đông phương, làm Chủ nhiệm kiêm Chủ bút tạp chí Văn Hoá Á Châu trong những năm đầu của Nam Việt Nam (1954-60). Việt Nam Cộng Hòa đang cần những thân hữu ở Đài Loan, Nam Hàn… Từ 1961 trở đi, ông nghiên cứu lịch sử tư tưởng Việt Nam, đi tìm những điểm tương quan giữa văn hóa Việt Nam với văn hoá Đông Nam Á. Từ 1967-68 trở đi, ông chuyên tâm về Phật học và Thiền học: viết Thiền học Việt Nam, Thiền học Trần Thái Tông, dịch và chú thích Khóa Hư Lục của Trần Thái Tông, dịch và chú giải tư tưởng một nhà Phật học người Trung Hoa thời Bắc thuộc là Mâu Bác. Nhưng trên tất cả, mối quan tâm chính của ông vẫn là dân tộc tính và lịch sử tư tưởng Việt Nam.
TÁC PHẨM của Giáo sư Nguyễn Đăng Thục
I. Tác phẩm bằng Việt ngữ
1. Dân tộc tính.
Sàigòn : Văn Hóa Vụ Bộ Thông Tin, 1955.
2. Đại quan tư tưởng : Thời đại nhà Trần (1225-1400).
Sàigòn : Viện Khảo Cổ, 1971.
3. Lịch sử triết học Đông phương (5 tập).
Sàigòn : Linh Sơn ; Khai Trí, 1956-64.
4. Lịch sử tư tưởng triết học Việt Nam.
Sàigòn : Viện Khảo Cổ, 1968.
5. Lịch sử tư tưởng Việt Nam : tập 1, 2.
Sàigòn : Phủ Quốc Vụ Khanh đặc trách Văn Hóa, 1967-69.
6. Lịch sử tư tưởng Việt Nam : tập 4, 5, 6, 7.
Sàigòn : NXB Thành phố, 1992.
7. Phật giáo Việt Nam.
Sàigòn : Nam Cường, 1974.
8. Quốc học Việt Nam.
Sàigòn : Kinh Thi, 1975.
9. Thế giới thi ca Nguyễn Du.
Sàigòn : Kinh Thi, 1971.
10. Thiền của Vạn Hạnh.
Sàigòn : Kinh Thi, 1973.
11. Thiền học Trần Thái Tông.
Sàigòn : Nha Tu Thư và Sưu Khảo, Viện ĐH Vạn Hạnh, 1971.
12. Thiền học Việt Nam.
Sàigòn : Lá Bối, 1967.
13. Tinh thần khoa học đạo học.
Hà Nội : Việt Nam Văn Hóa Hiệp Hội, 1953.
Sàigòn : Khai Trí, 1967.
14. Triết học Đông phương nhập môn.
Sàigòn : Bộ Quốc Gia Giáo Dục, 1958-60.
15. Triết lý đối chiếu.
Sàigòn : Nhị Khê, 1973.
16. Triết lý nhân sinh Nguyễn Công Trứ.
Hà Nội : Nha Thông Tin Bắc Việt, 1950.
17. Triết lý văn hóa khái luận.
Sàigòn : Văn Hóa Á Châu, 1956, 1959.
18. Tư tưởng bình dân Việt Nam.
Sàigòn : Khai Trí, 1964.
19. Văn hóa Việt Nam với Đông Nam Á.
Sàigòn : Văn Hóa Á Châu, 1961.
II. Tác phẩm bằng Anh & Pháp ngữ
1. Asian Culture and Vietnamese Humanism.
Saigon : Vietnamese Association for Asian Cultural Relations, 1965.
2. De la démocratie dans la société traditionelle vietnamienne.
Saigon : Ministère de l’Éducation nationale, 1961.
3. Democracy in Traditional Vietnamese Society.
Saigon : Directorate of Cultural Affairs, Ministry of Education, 1961.
4. The Origins of the Vietnamese People.
Saigon : Directorate of Cultural Affairs, Ministry of Education, 1960.
III. Dịch thuật
1. Đại học.
Hà Nội : Tứ Hải, 1949.
2. Khóa hư lục của Trần Thái Tông.
Sàigòn, 1973.
3. Lý hoặc luận của Mâu Bác.
Sàigòn, 1974.
IV. Chưa xuất bản
Chùa Một Cột (thơ)
Lão học và Phật học.
Nguyễn Trãi.
Nguyễn Cư Trinh.
Núi Yên tử với thiền học Việt Nam.
Tam giáo truyền kỳ mạn lục.
Thiền học Việt Nam từ Vô Niềm đến Vô Tâm.
Truyền thống thiền từ Huệ Năng đến Trần Thái Tông.
